Autor: Wieruszowski Dom Kultury

Synagoga (zgromadzenie, miejsce zebrań) to żydowski
dom modlitwy – miejsce modlitw i zgromadzeń religijnych,
również miejsce zebrań społecznych gminy żydowskiej.

W języku polskim pojęcie to często zastępowane było słowem: bożnica/bóżnica, co wskazywało, że jest to miejsce poświęcone Bogu. Było to miejsce wielofunkcyjne – nie było ono tylko miejscem modlitw i nabożeństw, lecz także miejscem studiowania Tory i Talmudu, salą zebrań, a często też siedzibą gminy żydowskiej. Synagogi w dawnej Polsce mieściły różne urzędy gminne: kancelarię, archiwum, pomieszczenia sądów rabinackich, skarbiec, a nawet koszerną stołówkę
i schronisko z noclegownią.
W synagodze nie składa się ofiar, nie oddaje czci obrazom
czy posągom. Nie jest ona również świątynią w pojęciu
chrześcijańskim. W judaizmie jedyną i prawdziwą świątynią,
w której służbę ofiarniczą sprawowali kapłani, była Świątynia Jerozolimska, zburzona przez Rzymian w 70 r. n.e.
W 1822 roku, kiedy w Wieruszowie mieszka już prawie
300 Żydów (około 20% ogółu ludności), otrzymują oni pozwolenie na stworzenie samodzielnej gminy wyznaniowej (kahału). Oznacza to, że – zgodnie z prawem zapisanym
w Talmudzie – muszą posiadać własną synagogę, sąd,
cmentarz, łaźnię (mykwę), rytualną rzeźnię, szkołę religijną, szpital-przytułek i instytucje dobroczynne.
Synagoga – bóżnica mieści się już wtedy w tym samym miejscu, które znamy z późniejszych przekazów. Ma dość skromny wystrój – w wykazie z 1855 roku podano: „było wśród sprzętów liturgicznych 6 Rodałów, 8 lichtarzy mosiężnych, 4 firanki
przed Torą, ubiór do Rodału, blachy srebrne, 10 ławek”.
Rodał to ręcznie spisany na pergaminie w języku hebrajskim
tekst Pięcioksięgu Mojżeszowego – Tory w formie zwoju. Nawinięty jest na wykonane z drewna i metalu wałki.
Niemal na pewno niszczy ją pożar miasta w 1878 roku. Zostaje odbudowana na starych fundamentach, podobnie jak znajdująca się obok szkoła (bejt ha-midrasz). Stojąca wcześniej obok mykwa zostaje przeniesiona nieco dalej na południe, bliżej zejścia
do Prosny.

O dużym znaczeniu społeczności żydowskiej w Wieruszowie może świadczyć fakt umieszczenia jej symbolu – synagogi
na pierwszych widokówkach miasta z około 1910 i 1914 roku.
Dzięki tym obrazom wiemy, jak wyglądała synagoga odbudowana po pożarze miasta w 1878 roku. Z kolei dzięki dokumentom ubezpieczeniowym z 1906 roku wiadomo, że była wybudowana
z cegły, kryta blachą i miała wymiary 22,6 m x 12,5 m x 6 m.
Mowa jest tam o parterze i piętrze. Piętro to prawdopodobnie galeria wokół pomieszczenia, przeznaczona przede wszystkim dla kobiet – tzw. babiniec.

Po prawej stronie synagogi (od południa) stoi budynek szkoły religijnej – bet ha-midrasz.
Było to miejsce przeznaczone do studiów talmudycznych
dla chłopców i dorosłych mężczyzn i mogło się mieścić
w samej synagodze lub w oddzielnym pomieszczeniu lub budynku.
Czasami bet midrasz pełnił także funkcję noclegowni dla przyjezdnych pobożnych Żydów. Zajmowano się w nim
również pomocą biednym studentom jesziw.
Każdy bet midrasz zaopatrzony był w księgozbiór,
do którego wolny dostęp mieli wszyscy członkowie gminy.
Pierwszy oddzielny bet midrasz w mieście został założony
przez jednego z bogatych i znaczących Żydów wieruszowskich
– Mordechaja/Mordkę Hillera Banasza około 1869/70 roku. Mężczyźni mogli się tu gromadzić, by wysłuchać nauczania
i wyjaśnień z dziedziny prawa żydowskiego (halachy). Wykształceni rabini przede wszystkim tu prowadzili swoje jesziwy. Bet midrasz był także miejscem spotkań i życia towarzyskiego
w sztetlu/żydowskim miasteczku. Jak wspominali Ocaleni
– „to zawsze jest miejsce dla uczonych Tory – aż do naszych czasów modliliśmy się tam w około 20 minjanach
(minjan to tzw. kworum modlitewne, składające się
z 10 dorosłych mężczyzn)”.

23 czerwca 1919 roku synagoga, podobnie jak duża część miasta, została ostrzelana przez oddziały Grenzschutzu. Według danych ubezpieczeniowych została zniszczona w około siedemdziesięciu procentach. Istnieje fotografia pokazująca prawdopodobnie jej generalny remont po tym bombardowaniu. Widać na niej okazałe wejście od strony ul. Wrocławskiej, którego nie było na wcześniejszych widokówkach.
W połowie lat trzydziestych synagoga przeszła gruntowny remont. Inicjatywa pochodziła od władz miejskch, które sugerowały, aby wszystkie budynki w mieście miały podobną formę zewnętrzną – piękną, z ozdobami. Odmalowano więc budynek, postawiono nowy metalowy płot z ozdobną bramą
– ze stylizowanym znakiem menory.
Przy okazji postanowiono odnowić wnętrze synagogi. Praca została przekazana artyście malarzowi, wieruszowianinowi
Mosze Ezerowi (absolwentowi francuskiej szkoły artystycznej).
Synagoga „zniknęła” z mapy Wieruszowa w czasie drugiej wojny światowej.

Nie ucierpiała zbytnio w czasie ostrzału artyleryjskiego 1 września 1939, ale – jak 60% miasta – została podpalona miotaczem ognia w niedzielę 3 września. Istnieje zdjęcie pokazujące, że jest cała – choć są wybite szyby – w czasie przeprawy wojska niemieckiego przez uszkodzony most 2 września 1939.
Na kolejnych zdjęciach, z kolejnych dni września, budynek jest
już wypalony i pozbawiony dachu.
Po zakończeniu kampanii wrześniowej Niemcy przystąpili
do porządkowania gruzów. Zniszczone budynki były rozbierane, cegły – dokładnie czyszczono. Zajmowali się tym przede wszystkim Żydzi. Do początków 1940 roku rozebrali też synagogę.
Metalowy płot i bramę z elementami stylizowanej menory Niemcy wykorzystali jako ogrodzenie przy siedzibie żandarmerii
na ul. Warszawskiej 54.
Po wojnie plac po synagodze był pusty. Z czasem zorganizowano tu niewielki skwerek.

Do lat 90. widoczne były jeszcze fragmenty fundamentów.
Pod koniec lat 90. wybudowano na tym miejscu okazały budynek, niemal dokładnie wpisujący się w rozmiary przedwojennej synagogi.

Opracowała Urszula Szot

1. Początki
   
   W pierwszych dniach października 1941 roku Wieruszowianie zwrócili uwagę, że żandarmeria wraz z miejscowymi volksdeutschami porządkuje kościół wieruszowski, wcześniej dokładnie zrabowany i zamieniony na magazyn. Wynoszą
   z niego bele papieru i ładują je na auta.
   
   5 października, w niedzielę, wszystkich Żydów z miasta wypędzono z ich domów. Wolno im zabrać tylko tyle,
   ile uniosą w rękach. A oni w tym czasie przygotowywali
   się do skromnego obchodzenia święta Sukkot (Święta Namiotów)!
   Niemcy bardzo często rozpoczynali różne akcje przeciw Żydom właśnie w dni ich świąt religijnych. To były
   nie tylko kpiny z obrzędów, ale także dodatkowe szykany wobec głęboko wierzących. Tak było i tym razem.
   Obchody tygodniowego Sukkot polegają na tym,
   że Żydzi część każdego dnia spędzają poza domem,
   w specjalnie przygotowanych szałasach/namiotach, zwanych też sukami/kuczkami, przykrytych gałęziami tak,
   aby było przez nie widać niebo. Upamiętniają w ten sposób wędrówkę Izraelitów przez pustynię po ucieczce z Egiptu.
   
   Co się dzieje w Wieruszowie w niedzielę, pierwszy dzień święta Sukkot 1941? Wszyscy Żydzi – około 2 tysiące osób
   – zostają stłoczeni w kościele i na dziedzińcu klasztornym
   – niemal pod gołym niebem. Jakby stwarzano im warunki
   do dosłownego przeżywania Sukkot…
   
   Przez kilka kolejnych dni dostają tylko po kawałku czarnego chleba i odrobinę wody do picia. Nie mają dostępu
   ani do wody, ani do ubikacji. W ciągu kilku dni warunki higieniczne stają się katastrofalne.
   Tymczasem w mieście trwa wysiedlanie rodzin polskich
   z tej części miasta, gdzie ma powstać getto.
   Rodziny polskie są lepiej traktowane, gdyż mogą wszystko,
   co posiadają, zabrać do nowego mieszkania. Pozwolono
   im zajmować mieszkania pożydowskie lub mogą dokwaterować się do swych rodzin
   
   Po wysiedleniu polskich rodzin, przystąpiono do grodzenia części miasta w rejonie ulic Kilińskiego, Zamkowej
   i Nadrzecznej (wg relacji Icka Pankowskiego płot stawiano także później). Lokalizacja ta jest dla Niemców bardzo wygodna, gdyż 40% granicy getta stanowi Prosna,
   z której później Żydzi mogą czerpać wodę.
   Pozostałą część granicy getta stanowi płot wykonany
   z pali drewnianych, do których gęsto przybity jest drut kolczasty. Do getta prowadzi główna brama zlokalizowana
   na ulicy Kilińskiego (na przedłużeniu dzisiejszej ul. Braci Polaków), przy której ustawiono barak przeznaczony
   na wachtę pełnioną przez żandarma. Gdy ukończono budowę płotu i budynku wachty, wszystkich Żydów zabrano z terenu kościoła i rozmieszczono w getcie. 
   Jest poniedziałek, 13 października 1941 roku…
   Właśnie skończyło się Święto Namiotów, a rozpoczęła
   się Simchat Tora – Dzień Świętowania Tory…
   
2. Funkcjonowanie
   
   Za ogrodzeniem, z zakazem opuszczania getta, znalazło
   się prawdopodobnie około dwa tysiące osób z Wieruszowa
   i okolic, a przez jego teren przewinęło się przez niecały
   rok istnienia prawdopodobnie około 3,5 tysiąca Żydów.
   Ta liczba jest płynna, bo niemal codziennie wysyłano sprawnych mężczyzn i kobiety przede wszystkim do obozów pracy pod Poznaniem i do getta w Łodzi. 
   Ilość przydziałowego chleba w getcie nie przekracza przeważnie 20 dkg na osobę dziennie (to około pół małego chleba). Chleb jest czarny i mało pożywny. Oprócz chleba,
   na kartki można kupić brukiew, kalarepę, rzepę i buraki. Trudniej dostępna jest kapusta, a jeszcze bardziej ziemniaki. Przydziały kartofli czasami nie są małe, ale często większość z nich nie nadaje się do jedzenia. Nie wszyscy jednak mają nawet tę niewielką sumę pieniędzy, która jest potrzebna
   do wykupienia żywności na kartki. Ci, którym brakuje pieniędzy, część kartek sprzedają, ażeby kupić żywność
   za pozostałe. Kto ma ze sobą trochę pieniędzy, szybko
   je przejada. Kto ich nie ma, wyprzedaje wszystko,
   do ostatniej koszuli włącznie.
   
   Istnieje handel wewnętrzny i zewnętrzny, w którym biorą udział Polacy podchodzący blisko ogrodzenia getta.
   Ryzyko tych wypraw jest wielkie, gdyż w razie złapania
   grozi śmierć, choć nikt o takim fakcie nie wspomina.
   Osobiście słyszałam relację wieruszowianina, 10-letniego wówczas chłopca, o wymianie litrowej butelki oliwy za złoty zegarek, który wiele lat dobrze służył nowemu właścicielowi.
   Grupy wyznaczonych do pracy poza gettem muszą przechodzić przed wachtą, gdzie wartownik ich przelicza. Często starych, brodatych Żydów zmusza się
   do „gimnastykowania się” – jest to ulubiona zabawa wartowników. Widok ulicy przy wachcie jest w takich sytuacjach niesłychanie przykry, ponury i poniżający.
   Tłum ludzi z odkrytymi głowami, także w słotę,
   stara się jak najprędzej minąć niebezpieczny odcinek, popychając się i spiesząc, czasami ze współczuciem
   albo i ze zgrozą patrząc na odbywające się właśnie
   „popisy gimnastyczne” lub zwykłe, ordynarne znęcanie
   się przy użyciu pięści, buta czy kolby.
   Słychać wykonywaną na rozkaz piosenkę z refrenem:
   „Hitler złoty nauczył nas roboty,
   A Śmigły-Rydz nie nauczył nic.”
   Jednak chętnych do pracy poza gettem nie brakuje, zawsze bowiem można coś przydatnego ze sobą przynieść do getta.
   
   
3. Ostateczna zagłada
   
   W pierwszych dniach sierpnia 1942 roku przybywa
   do Wieruszowa trzema samochodami ok. 20 żandarmów. Sprowadzono ich prawdopodobnie z Wielunia i wzmocniono oddziałami miejscowej policji oraz mieszkającymi
   w Wieruszowie volksdeutschami.
   W getcie może znajdować się wtedy około 1300 Żydów.
   W wyniku pierwszej selekcji około 200 osób, głównie względnie zdrowych mężczyzn, wysłano do obozów pracy przymusowej w rejonie Poznania. 
   Następnego dnia Żydzi są wypędzeni z getta i znów skierowani na teren nieczynnego kościoła i paulińskiego klasztoru. Tym razem nie mają czasu ani możliwości zabrać
   ze sobą czegokolwiek.
   Wybrana grupa młodszych ludzi otrzymuje polecenie powrotu do getta, aby przynieść pozostałe tam artykuły spożywcze. Nie ma tego dużo. Tymczasowa kuchnia zostaje zorganizowana na dziedzińcu klasztoru w celu wydawania prowizorycznych posiłków.
   
   Prawdopodobnie w sobotę 15 sierpnia 1942, po 5 dniach pobytu przerażonych Żydów na terenie klasztoru, w spiekocie i brudzie, niemal bez jedzenia i picia, elegancki niemiecki oficer ogłasza, że wszyscy zostaną przetransportowani
   w nowe miejsce, do pracy. Ostrzega jednak, że droga będzie uciążliwa, dlatego starsi i chorzy, którzy chcieliby jednak zostać na miejscu, mogą to zrobić. Być może zajmie
   się nimi lekarz. Zgłasza się około 80 osób.
   Wracają do getta, gromadzą się w pobliżu mykwy
   – łaźni nad Prosną, czekają aż do godziny policyjnej.
   Wieczorem Niemcy wskazują 10 młodych Żydów i zabierają
   ich do mykwy. Tu mają oni za zadanie prowadzić każdego
   ze starszych do przechodniej, niewielkiej sali. Żydzi wiedzą, gdzie są – tu zawsze rozbierali się przed wejściem
   do rytualnego basenu. Ale tym razem się nie rozbierają.
   Każdy z nich, pojedynczo, jest ustawiany tyłem
   do niemieckiego żołnierza.
   Ten, bez ostrzeżenia, strzela każdemu w potylicę z pistoletu sprężynowego, takiego do uboju zwierząt.
   Dlaczego w ten sposób? Bo szkoda nabojów dla Żydów,
   a poza tym nie ma huku, nie ma paniki, praca idzie sprawnie.
   Ciała wynoszone są do sąsiedniego pomieszczenia,
   a stamtąd na drabiniaste wozy.
   Tak młodzi ludzie towarzyszą w śmierci starszych sąsiadów, krewnych, bliskich.
   A potem idą za tymi wozami „drogą krwi” – bo kapie z wozów na bruk miasta, aż na cmentarz, gdzie oddają im ostatnią posługę i grzebią we wcześniej przygotowanym, długim dole, choć nie ma to nic wspólnego z rytualnymi obrzędami.
   Około 100 kolejnych, głównie młodszych rzemieślników, zostaje wysłanych do getta w Łodzi. 
   Po 2 – 3 dniach pod klasztor podjeżdżają samochody ciężarowe z plandekami. Upchnięto na nie wszystkich znajdujących się tu jeszcze Żydów – mężczyzn, kobiety
   i dzieci.
   Szczelnie zakryte ciężarówki odjeżdżają w stronę Wielunia. Jeden z takich samochodów zatrzymuje się na ulicy Warszawskiej, bo otwarła się źle zabezpieczona tylna klapa. Kilkanaście kobiet usiłuje wykorzystać sytuację i uciec,
   ale żandarmi dopadają je i wpędzają na samochód.
   Jeden stoi na górze z kijem i bije kobiety po głowach,
   aby przesuwały się na przód samochodu, a z tyłu bito je,
   aby wchodziły na górę. Po zabezpieczeniu klap spuszczono plandekę, choć upał jest niesamowity. 
   Tym sposobem około 18 – 20 sierpnia 1942 w Wieruszowie
   nie ma już żywych Żydów.
   Po ponad dwóch godzinach transport dojeżdża do Kulmhof
   – Chełmna nad Nerem.
   Ledwie żywi ludzie jeszcze nie wiedzą, co ich czeka.
   Po paru godzinach więźniowie z Sonderkommando wyciągają z innych ciężarówek – ruchomych komór gazowych, martwe ciała tych, którzy jeszcze wczoraj widzieli Prosnę,
   czuli powiew wiatru od wieruszowskiego Rynku, tulili głodne, kochane dzieci.
   
   Ilu? 900, 1000 – nikt tego do końca nie wie.
   
   Dziś nieopodal Chełmna – w Lesie Rzuchowskim, miejscu, gdzie grzebano najpierw ciała, później prochy zagazowanych, stoi monument – pomnik pamięci. Na tzw. Ścianie Pamięci
   są upamiętnieni także wieruszowscy Żydzi.

Opracowała Urszula Szot

Mykwa / rytualna łaźnia (ul. Kilińskiego 35/37)

Halacha (wykładnia Prawa Mojżeszowego –Tory pokazująca, jak stosować to prawo w konkretnych sytuacjach życiowych) podaje, że mykwa jest pierwszym obiektem religijnym, jaki zobowiązana jest zbudować nowa gmina żydowska (kahał). Ten termin odnosi się zarówno do zbiornika / basenu, jak i do budynku, w którym
się znajduje.

Woda w mykwie musi być bieżąca, nie może być „czerpana”
– uzupełniana wiadrami, ma pochodzić wprost z rzeki, źródła
lub wody deszczowej bezpośrednio doprowadzonej do zbiornika. Obmycia dokonuje się przez całkowite zanurzenie. 
Dlatego też w 1822 roku, kiedy wieruszowscy Żydzi dostają pozwolenie na utworzenie samodzielnej gminy (i odłączenie
od gminy kępińskiej), dokumentują istnienie m.in. rytualnej łaźni.
Na planie P. Wetlinga (budowniczego powiatu wieluńskiego)
z 1844 roku znajduje się ona tuż obok synagogi. Pojawia
się tam również informacja, że planowane jest jej przeniesienie
w okolice browaru, gorzelni i rzeźni miejskiej nad Prosną (dzisiejsza ul. Sportowa, wcześniej ul. Mirkowska).
Nie ma jednak żadnego dowodu, że ten zamiar został zrealizowany. Jest natomiast udokumentowane,
że w czasie wielkiego pożaru miasta w 1878 roku płoną też budynki kahalne – z synagogą, mykwą i szkołą religijną na czele.
Prawdopodobnie właśnie po tym pożarze, w drugiej połowie
XIX wieku, przy dzisiejszej ulicy Kilińskiego 35/37, nad Prosną, została wybudowana nowa, murowana mykwa – rytualna łaźnia
o wymiarach 12,7 m x 10 m (C I. na planie, zdjęcie nr 1).
Była kryta blachą, posiadała murowaną przybudówkę krytą papą
o wymiarach 7,6 m x 6,7 m (C II. na planie). Do przybudówki, wzdłuż rzeki, przylegała drewniana komórka o wymiarach
7 m x 2,8 m (E na planie). Ciąg zabudowań kończył ustęp (drewniany, kryty papą, 1,9 x 1,1m).

Od strony ul. Kilińskiego do mykwy przylegał dom mieszkalny
z cegły, kryty gontem o wymiarach 9,4 m x 10 m (D na planie).
W łaźni znajdował się początkowo miedziany kocioł i 5 wanien
do kąpieli. Po pożarze została unowocześniona – posiadała prawdopodobnie trzy pomieszczenia, w tym głównie niewielką salę przeznaczoną na przygotowanie do rytualnej kąpieli (przebieralnię) oraz drugą, w której znajdował się basen. Schodziło się do niego w dół, po schodach, a jego głębokość pozwalała na całkowite zanurzenie się w wodzie. Przychodziły
tu co miesiąc (na oczyszczenie po menstruacji) religijne kobiety oraz religijni mężczyźni – przed szabatem i świętami.
Najprawdopodobniej w nocy z 15 na 16 sierpnia (sobota/niedziela) 1942 Niemcy zabili tu około 90 starszych i chorych Żydów – strzałem w tył głowy (w potylicę) z pistoletu sprężynowego, służącego do uboju zwierząt.
Budynek jeszcze w czasie wojny został spalony, pozostały jedynie ruiny piwnic. Dziś niemal dokładnie na miejscu łaźni
stoi komunalny budynek mieszkalny. Z samej łaźni mogły zostać tylko fundamenty.
Byli też w Wieruszowie ludzie, którzy pamiętali, że w ruinach piwnicy widzieli (jako dzieci) ściany wyłożone białymi kafelkami.

Opracowała Urszula Szot