{"id":396,"date":"2026-04-20T12:24:20","date_gmt":"2026-04-20T12:24:20","guid":{"rendered":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/?p=396"},"modified":"2026-04-20T12:42:52","modified_gmt":"2026-04-20T12:42:52","slug":"synagoga","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/2026\/04\/20\/synagoga\/","title":{"rendered":"Synagoga"},"content":{"rendered":"\n

Synagoga (zgromadzenie, miejsce zebra\u0144) to \u017cydowski
dom modlitwy \u2013 miejsce modlitw i zgromadze\u0144 religijnych,
r\u00f3wnie\u017c miejsce zebra\u0144 spo\u0142ecznych gminy \u017cydowskiej.

W j\u0119zyku polskim poj\u0119cie to cz\u0119sto zast\u0119powane by\u0142o s\u0142owem: bo\u017cnica\/b\u00f3\u017cnica, co wskazywa\u0142o, \u017ce jest to miejsce po\u015bwi\u0119cone Bogu. By\u0142o to miejsce wielofunkcyjne \u2013 nie by\u0142o ono tylko miejscem modlitw i nabo\u017ce\u0144stw, lecz tak\u017ce miejscem studiowania Tory i Talmudu, sal\u0105 zebra\u0144, a cz\u0119sto te\u017c siedzib\u0105 gminy \u017cydowskiej. Synagogi w dawnej Polsce mie\u015bci\u0142y r\u00f3\u017cne urz\u0119dy gminne: kancelari\u0119, archiwum, pomieszczenia s\u0105d\u00f3w rabinackich, skarbiec, a nawet koszern\u0105 sto\u0142\u00f3wk\u0119
i schronisko z noclegowni\u0105.
W synagodze nie sk\u0142ada si\u0119 ofiar, nie oddaje czci obrazom
czy pos\u0105gom. Nie jest ona r\u00f3wnie\u017c \u015bwi\u0105tyni\u0105 w poj\u0119ciu
chrze\u015bcija\u0144skim. W judaizmie jedyn\u0105 i prawdziw\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105,
w kt\u00f3rej s\u0142u\u017cb\u0119 ofiarnicz\u0105 sprawowali kap\u0142ani, by\u0142a \u015awi\u0105tynia Jerozolimska, zburzona przez Rzymian w 70 r. n.e.
W 1822 roku, kiedy w Wieruszowie mieszka ju\u017c prawie
300 \u017byd\u00f3w (oko\u0142o 20% og\u00f3\u0142u ludno\u015bci), otrzymuj\u0105 oni pozwolenie na stworzenie samodzielnej gminy wyznaniowej (kaha\u0142u). Oznacza to, \u017ce \u2013 zgodnie z prawem zapisanym
w Talmudzie \u2013 musz\u0105 posiada\u0107 w\u0142asn\u0105 synagog\u0119, s\u0105d,
cmentarz, \u0142a\u017ani\u0119 (mykw\u0119), rytualn\u0105 rze\u017ani\u0119, szko\u0142\u0119 religijn\u0105, szpital-przytu\u0142ek i instytucje dobroczynne.
Synagoga \u2013 b\u00f3\u017cnica mie\u015bci si\u0119 ju\u017c wtedy w tym samym miejscu, kt\u00f3re znamy z p\u00f3\u017aniejszych przekaz\u00f3w. Ma do\u015b\u0107 skromny wystr\u00f3j \u2013 w wykazie z 1855 roku podano: \u201eby\u0142o w\u015br\u00f3d sprz\u0119t\u00f3w liturgicznych 6 Roda\u0142\u00f3w, 8 lichtarzy mosi\u0119\u017cnych, 4 firanki
przed Tor\u0105, ubi\u00f3r do Roda\u0142u, blachy srebrne, 10 \u0142awek\u201d.
Roda\u0142 to r\u0119cznie spisany na pergaminie w j\u0119zyku hebrajskim
tekst Pi\u0119cioksi\u0119gu Moj\u017ceszowego \u2013 Tory w formie zwoju. Nawini\u0119ty jest na wykonane z drewna i metalu wa\u0142ki.
Niemal na pewno niszczy j\u0105 po\u017car miasta w 1878 roku. Zostaje odbudowana na starych fundamentach, podobnie jak znajduj\u0105ca si\u0119 obok szko\u0142a (bejt ha-midrasz). Stoj\u0105ca wcze\u015bniej obok mykwa zostaje przeniesiona nieco dalej na po\u0142udnie, bli\u017cej zej\u015bcia
do Prosny.

O du\u017cym znaczeniu spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Wieruszowie mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 fakt umieszczenia jej symbolu \u2013 synagogi
na pierwszych widok\u00f3wkach miasta z oko\u0142o 1910 i 1914 roku.
Dzi\u0119ki tym obrazom wiemy, jak wygl\u0105da\u0142a synagoga odbudowana po po\u017carze miasta w 1878 roku. Z kolei dzi\u0119ki dokumentom ubezpieczeniowym z 1906 roku wiadomo, \u017ce by\u0142a wybudowana
z ceg\u0142y, kryta blach\u0105 i mia\u0142a wymiary 22,6 m x 12,5 m x 6 m.
Mowa jest tam o parterze i pi\u0119trze. Pi\u0119tro to prawdopodobnie galeria wok\u00f3\u0142 pomieszczenia, przeznaczona przede wszystkim dla kobiet \u2013 tzw. babiniec.

Po prawej stronie synagogi (od po\u0142udnia) stoi budynek szko\u0142y religijnej \u2013 bet ha-midrasz.
By\u0142o to miejsce przeznaczone do studi\u00f3w talmudycznych
dla ch\u0142opc\u00f3w i doros\u0142ych m\u0119\u017cczyzn i mog\u0142o si\u0119 mie\u015bci\u0107
w samej synagodze lub w oddzielnym pomieszczeniu lub budynku.
Czasami bet midrasz pe\u0142ni\u0142 tak\u017ce funkcj\u0119 noclegowni dla przyjezdnych pobo\u017cnych \u017byd\u00f3w. Zajmowano si\u0119 w nim
r\u00f3wnie\u017c pomoc\u0105 biednym studentom jesziw.
Ka\u017cdy bet midrasz zaopatrzony by\u0142 w ksi\u0119gozbi\u00f3r,
do kt\u00f3rego wolny dost\u0119p mieli wszyscy cz\u0142onkowie gminy.
Pierwszy oddzielny bet midrasz w mie\u015bcie zosta\u0142 za\u0142o\u017cony
przez jednego z bogatych i znacz\u0105cych \u017byd\u00f3w wieruszowskich
\u2013 Mordechaja\/Mordk\u0119 Hillera Banasza oko\u0142o 1869\/70 roku. M\u0119\u017cczy\u017ani mogli si\u0119 tu gromadzi\u0107, by wys\u0142ucha\u0107 nauczania
i wyja\u015bnie\u0144 z dziedziny prawa \u017cydowskiego (halachy). Wykszta\u0142ceni rabini przede wszystkim tu prowadzili swoje jesziwy. Bet midrasz by\u0142 tak\u017ce miejscem spotka\u0144 i \u017cycia towarzyskiego
w sztetlu\/\u017cydowskim miasteczku. Jak wspominali Ocaleni
\u2013 \u201eto zawsze jest miejsce dla uczonych Tory \u2013 a\u017c do naszych czas\u00f3w modlili\u015bmy si\u0119 tam w oko\u0142o 20 minjanach
(minjan to tzw. kworum modlitewne, sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119
z 10 doros\u0142ych m\u0119\u017cczyzn)\u201d.<\/p>\n\n\n\n


23 czerwca 1919 roku synagoga, podobnie jak du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 miasta, zosta\u0142a ostrzelana przez oddzia\u0142y Grenzschutzu. Wed\u0142ug danych ubezpieczeniowych zosta\u0142a zniszczona w oko\u0142o siedemdziesi\u0119ciu procentach. Istnieje fotografia pokazuj\u0105ca prawdopodobnie jej generalny remont po tym bombardowaniu. Wida\u0107 na niej okaza\u0142e wej\u015bcie od strony ul. Wroc\u0142awskiej, kt\u00f3rego nie by\u0142o na wcze\u015bniejszych widok\u00f3wkach.
W po\u0142owie lat trzydziestych synagoga przesz\u0142a gruntowny remont. Inicjatywa pochodzi\u0142a od w\u0142adz miejskch, kt\u00f3re sugerowa\u0142y, aby wszystkie budynki w mie\u015bcie mia\u0142y podobn\u0105 form\u0119 zewn\u0119trzn\u0105 \u2013 pi\u0119kn\u0105, z ozdobami. Odmalowano wi\u0119c budynek, postawiono nowy metalowy p\u0142ot z ozdobn\u0105 bram\u0105
\u2013 ze stylizowanym znakiem menory.
Przy okazji postanowiono odnowi\u0107 wn\u0119trze synagogi. Praca zosta\u0142a przekazana arty\u015bcie malarzowi, wieruszowianinowi
Mosze Ezerowi (absolwentowi francuskiej szko\u0142y artystycznej).
Synagoga \u201eznikn\u0119\u0142a\u201d z mapy Wieruszowa w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n\n\n\n


Nie ucierpia\u0142a zbytnio w czasie ostrza\u0142u artyleryjskiego 1 wrze\u015bnia 1939, ale \u2013 jak 60% miasta \u2013 zosta\u0142a podpalona miotaczem ognia w niedziel\u0119 3 wrze\u015bnia. Istnieje zdj\u0119cie pokazuj\u0105ce, \u017ce jest ca\u0142a \u2013 cho\u0107 s\u0105 wybite szyby \u2013 w czasie przeprawy wojska niemieckiego przez uszkodzony most 2 wrze\u015bnia 1939.
Na kolejnych zdj\u0119ciach, z kolejnych dni wrze\u015bnia, budynek jest
ju\u017c wypalony i pozbawiony dachu.
Po zako\u0144czeniu kampanii wrze\u015bniowej Niemcy przyst\u0105pili
do porz\u0105dkowania gruz\u00f3w. Zniszczone budynki by\u0142y rozbierane, ceg\u0142y \u2013 dok\u0142adnie czyszczono. Zajmowali si\u0119 tym przede wszystkim \u017bydzi. Do pocz\u0105tk\u00f3w 1940 roku rozebrali te\u017c synagog\u0119.
Metalowy p\u0142ot i bram\u0119 z elementami stylizowanej menory Niemcy wykorzystali jako ogrodzenie przy siedzibie \u017candarmerii
na ul. Warszawskiej 54.
Po wojnie plac po synagodze by\u0142 pusty. Z czasem zorganizowano tu niewielki skwerek.<\/p>\n\n\n\n


Do lat 90. widoczne by\u0142y jeszcze fragmenty fundament\u00f3w.
Pod koniec lat 90. wybudowano na tym miejscu okaza\u0142y budynek, niemal dok\u0142adnie wpisuj\u0105cy si\u0119 w rozmiary przedwojennej synagogi.<\/p>\n\n\n\n

Opracowa\u0142a Urszula Szot<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Widok\u00f3wka z 1910 roku, przedstawiaj\u0105ca charakterystyczne punkty miasta
<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Synagoga na widok\u00f3wce z 1910 roku<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Synagoga w remoncie po ostrzale w 1919 roku<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Widok synagogi 2 wrze\u015bnia 1939 roku<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Widok synagogi po 3 wrze\u015bnia 1939 roku, kiedy to Niemcy spalili 60% miasta <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Skwer na placu po synagodze w latach 60. XX wieku
<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Wsp\u00f3\u0142czesny budynek wpisuj\u0105cy si\u0119 w rozmiary przedwojennej synagogi <\/figcaption><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Synagoga (zgromadzenie, miejsce zebra\u0144) to \u017cydowskidom modlitwy \u2013 miejsce modlitw i zgromadze\u0144 religijnych,r\u00f3wnie\u017c miejsce zebra\u0144 spo\u0142ecznych gminy \u017cydowskiej. W j\u0119zyku polskim poj\u0119cie to cz\u0119sto zast\u0119powane by\u0142o s\u0142owem: bo\u017cnica\/b\u00f3\u017cnica, co wskazywa\u0142o, \u017ce jest to miejsce po\u015bwi\u0119cone Bogu. By\u0142o to miejsce wielofunkcyjne \u2013 nie by\u0142o ono tylko miejscem modlitw i nabo\u017ce\u0144stw, lecz tak\u017ce miejscem studiowania Tory i Talmudu, sal\u0105 zebra\u0144, a cz\u0119sto te\u017c […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-396","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-miejsca"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/396","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=396"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/396\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":437,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/396\/revisions\/437"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=396"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=396"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=396"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}