{"id":374,"date":"2026-04-20T12:02:47","date_gmt":"2026-04-20T12:02:47","guid":{"rendered":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/?p=374"},"modified":"2026-04-20T12:42:38","modified_gmt":"2026-04-20T12:42:38","slug":"wieruszowskie-getto","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/2026\/04\/20\/wieruszowskie-getto\/","title":{"rendered":"Wieruszowskie getto"},"content":{"rendered":"\n
    \n
  1. Pocz\u0105tki<\/strong>

    <\/strong>W pierwszych dniach pa\u017adziernika 1941 roku Wieruszowianie zwr\u00f3cili uwag\u0119, \u017ce \u017candarmeria wraz z miejscowymi volksdeutschami porz\u0105dkuje ko\u015bci\u00f3\u0142 wieruszowski, wcze\u015bniej dok\u0142adnie zrabowany i zamieniony na magazyn. Wynosz\u0105
    z niego bele papieru i \u0142aduj\u0105 je na auta.

    5 pa\u017adziernika, w niedziel\u0119, wszystkich \u017byd\u00f3w z miasta wyp\u0119dzono z ich dom\u00f3w. Wolno im zabra\u0107 tylko tyle,
    ile unios\u0105 w r\u0119kach. A oni w tym czasie przygotowywali
    si\u0119 do skromnego obchodzenia \u015bwi\u0119ta Sukkot (\u015awi\u0119ta Namiot\u00f3w)!
    Niemcy bardzo cz\u0119sto rozpoczynali r\u00f3\u017cne akcje przeciw \u017bydom w\u0142a\u015bnie w dni ich \u015bwi\u0105t religijnych. To by\u0142y
    nie tylko kpiny z obrz\u0119d\u00f3w, ale tak\u017ce dodatkowe szykany wobec g\u0142\u0119boko wierz\u0105cych. Tak by\u0142o i tym razem.
    Obchody tygodniowego Sukkot polegaj\u0105 na tym,
    \u017ce \u017bydzi cz\u0119\u015b\u0107 ka\u017cdego dnia sp\u0119dzaj\u0105 poza domem,
    w specjalnie przygotowanych sza\u0142asach\/namiotach, zwanych te\u017c sukami\/kuczkami, przykrytych ga\u0142\u0119ziami tak,
    aby by\u0142o przez nie wida\u0107 niebo. Upami\u0119tniaj\u0105 w ten spos\u00f3b w\u0119dr\u00f3wk\u0119 Izraelit\u00f3w przez pustyni\u0119 po ucieczce z Egiptu.

    Co si\u0119 dzieje w Wieruszowie w niedziel\u0119, pierwszy dzie\u0144 \u015bwi\u0119ta Sukkot 1941? Wszyscy \u017bydzi \u2013 oko\u0142o 2 tysi\u0105ce os\u00f3b
    \u2013 zostaj\u0105 st\u0142oczeni w ko\u015bciele i na dziedzi\u0144cu klasztornym
    \u2013 niemal pod go\u0142ym niebem. Jakby stwarzano im warunki
    do dos\u0142ownego prze\u017cywania Sukkot\u2026

    Przez kilka kolejnych dni dostaj\u0105 tylko po kawa\u0142ku czarnego chleba i odrobin\u0119 wody do picia. Nie maj\u0105 dost\u0119pu
    ani do wody, ani do ubikacji. W ci\u0105gu kilku dni warunki higieniczne staj\u0105 si\u0119 katastrofalne.
    Tymczasem w mie\u015bcie trwa wysiedlanie rodzin polskich
    z tej cz\u0119\u015bci miasta, gdzie ma powsta\u0107 getto.
    Rodziny polskie s\u0105 lepiej traktowane, gdy\u017c mog\u0105 wszystko,
    co posiadaj\u0105, zabra\u0107 do nowego mieszkania. Pozwolono
    im zajmowa\u0107 mieszkania po\u017cydowskie lub mog\u0105 dokwaterowa\u0107 si\u0119 do swych rodzin

    Po wysiedleniu polskich rodzin, przyst\u0105piono do grodzenia cz\u0119\u015bci miasta w rejonie ulic Kili\u0144skiego, Zamkowej
    i Nadrzecznej (wg relacji Icka Pankowskiego p\u0142ot stawiano tak\u017ce p\u00f3\u017aniej). Lokalizacja ta jest dla Niemc\u00f3w bardzo wygodna, gdy\u017c 40% granicy getta stanowi Prosna,
    z kt\u00f3rej p\u00f3\u017aniej \u017bydzi mog\u0105 czerpa\u0107 wod\u0119.
    Pozosta\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 granicy getta stanowi p\u0142ot wykonany
    z pali drewnianych, do kt\u00f3rych g\u0119sto przybity jest drut kolczasty. Do getta prowadzi g\u0142\u00f3wna brama zlokalizowana
    na ulicy Kili\u0144skiego (na przed\u0142u\u017ceniu dzisiejszej ul. Braci Polak\u00f3w), przy kt\u00f3rej ustawiono barak przeznaczony
    na wacht\u0119 pe\u0142nion\u0105 przez \u017candarma. Gdy uko\u0144czono budow\u0119 p\u0142otu i budynku wachty, wszystkich \u017byd\u00f3w zabrano z terenu ko\u015bcio\u0142a i rozmieszczono w getcie. 
    Jest poniedzia\u0142ek, 13 pa\u017adziernika 1941 roku\u2026
    W\u0142a\u015bnie sko\u0144czy\u0142o si\u0119 \u015awi\u0119to Namiot\u00f3w, a rozpocz\u0119\u0142a
    si\u0119 Simchat Tora \u2013 Dzie\u0144 \u015awi\u0119towania Tory\u2026
    <\/li>\n\n\n\n
  2. Funkcjonowanie<\/strong>

    Za ogrodzeniem, z zakazem opuszczania getta, znalaz\u0142o
    si\u0119 prawdopodobnie oko\u0142o dwa tysi\u0105ce os\u00f3b z Wieruszowa
    i okolic, a przez jego teren przewin\u0119\u0142o si\u0119 przez nieca\u0142y
    rok istnienia prawdopodobnie oko\u0142o 3,5 tysi\u0105ca \u017byd\u00f3w.
    Ta liczba jest p\u0142ynna, bo niemal codziennie wysy\u0142ano sprawnych m\u0119\u017cczyzn i kobiety przede wszystkim do oboz\u00f3w pracy pod Poznaniem i do getta w \u0141odzi. 
    Ilo\u015b\u0107 przydzia\u0142owego chleba w getcie nie przekracza przewa\u017cnie 20 dkg na osob\u0119 dziennie (to oko\u0142o p\u00f3\u0142 ma\u0142ego chleba). Chleb jest czarny i ma\u0142o po\u017cywny. Opr\u00f3cz chleba,
    na kartki mo\u017cna kupi\u0107 brukiew, kalarep\u0119, rzep\u0119 i buraki. Trudniej dost\u0119pna jest kapusta, a jeszcze bardziej ziemniaki. Przydzia\u0142y kartofli czasami nie s\u0105 ma\u0142e, ale cz\u0119sto wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nie nadaje si\u0119 do jedzenia. Nie wszyscy jednak maj\u0105 nawet t\u0119 niewielk\u0105 sum\u0119 pieni\u0119dzy, kt\u00f3ra jest potrzebna
    do wykupienia \u017cywno\u015bci na kartki. Ci, kt\u00f3rym brakuje pieni\u0119dzy, cz\u0119\u015b\u0107 kartek sprzedaj\u0105, a\u017ceby kupi\u0107 \u017cywno\u015b\u0107
    za pozosta\u0142e. Kto ma ze sob\u0105 troch\u0119 pieni\u0119dzy, szybko
    je przejada. Kto ich nie ma, wyprzedaje wszystko,
    do ostatniej koszuli w\u0142\u0105cznie.

    Istnieje handel wewn\u0119trzny i zewn\u0119trzny, w kt\u00f3rym bior\u0105 udzia\u0142 Polacy podchodz\u0105cy blisko ogrodzenia getta.
    Ryzyko tych wypraw jest wielkie, gdy\u017c w razie z\u0142apania
    grozi \u015bmier\u0107, cho\u0107 nikt o takim fakcie nie wspomina.
    Osobi\u015bcie s\u0142ysza\u0142am relacj\u0119 wieruszowianina, 10-letniego w\u00f3wczas ch\u0142opca, o wymianie litrowej butelki oliwy za z\u0142oty zegarek, kt\u00f3ry wiele lat dobrze s\u0142u\u017cy\u0142 nowemu w\u0142a\u015bcicielowi.
    Grupy wyznaczonych do pracy poza gettem musz\u0105 przechodzi\u0107 przed wacht\u0105, gdzie wartownik ich przelicza. Cz\u0119sto starych, brodatych \u017byd\u00f3w zmusza si\u0119
    do \u201egimnastykowania si\u0119\u201d \u2013 jest to ulubiona zabawa wartownik\u00f3w. Widok ulicy przy wachcie jest w takich sytuacjach nies\u0142ychanie przykry, ponury i poni\u017caj\u0105cy.
    T\u0142um ludzi z odkrytymi g\u0142owami, tak\u017ce w s\u0142ot\u0119,
    stara si\u0119 jak najpr\u0119dzej min\u0105\u0107 niebezpieczny odcinek, popychaj\u0105c si\u0119 i spiesz\u0105c, czasami ze wsp\u00f3\u0142czuciem
    albo i ze zgroz\u0105 patrz\u0105c na odbywaj\u0105ce si\u0119 w\u0142a\u015bnie
    \u201epopisy gimnastyczne\u201d lub zwyk\u0142e, ordynarne zn\u0119canie
    si\u0119 przy u\u017cyciu pi\u0119\u015bci, buta czy kolby.
    S\u0142ycha\u0107 wykonywan\u0105 na rozkaz piosenk\u0119 z refrenem:
    „Hitler z\u0142oty nauczy\u0142 nas roboty,
    A \u015amig\u0142y-Rydz nie nauczy\u0142 nic.”
    Jednak ch\u0119tnych do pracy poza gettem nie brakuje, zawsze bowiem mo\u017cna co\u015b przydatnego ze sob\u0105 przynie\u015b\u0107 do getta.

    <\/li>\n\n\n\n
  3. Ostateczna zag\u0142ada<\/strong>

    W pierwszych dniach sierpnia 1942 roku przybywa
    do Wieruszowa trzema samochodami ok. 20 \u017candarm\u00f3w. Sprowadzono ich prawdopodobnie z Wielunia i wzmocniono oddzia\u0142ami miejscowej policji oraz mieszkaj\u0105cymi
    w Wieruszowie volksdeutschami.
    W getcie mo\u017ce znajdowa\u0107 si\u0119 wtedy oko\u0142o 1300 \u017byd\u00f3w.
    W wyniku pierwszej selekcji oko\u0142o 200 os\u00f3b, g\u0142\u00f3wnie wzgl\u0119dnie zdrowych m\u0119\u017cczyzn, wys\u0142ano do oboz\u00f3w pracy przymusowej w rejonie Poznania. 
    Nast\u0119pnego dnia \u017bydzi s\u0105 wyp\u0119dzeni z getta i zn\u00f3w skierowani na teren nieczynnego ko\u015bcio\u0142a i pauli\u0144skiego klasztoru. Tym razem nie maj\u0105 czasu ani mo\u017cliwo\u015bci zabra\u0107
    ze sob\u0105 czegokolwiek.
    Wybrana grupa m\u0142odszych ludzi otrzymuje polecenie powrotu do getta, aby przynie\u015b\u0107 pozosta\u0142e tam artyku\u0142y spo\u017cywcze. Nie ma tego du\u017co. Tymczasowa kuchnia zostaje zorganizowana na dziedzi\u0144cu klasztoru w celu wydawania prowizorycznych posi\u0142k\u00f3w.

    Prawdopodobnie w sobot\u0119 15 sierpnia 1942, po 5 dniach pobytu przera\u017conych \u017byd\u00f3w na terenie klasztoru, w spiekocie i brudzie, niemal bez jedzenia i picia, elegancki niemiecki oficer og\u0142asza, \u017ce wszyscy zostan\u0105 przetransportowani
    w nowe miejsce, do pracy. Ostrzega jednak, \u017ce droga b\u0119dzie uci\u0105\u017cliwa, dlatego starsi i chorzy, kt\u00f3rzy chcieliby jednak zosta\u0107 na miejscu, mog\u0105 to zrobi\u0107. By\u0107 mo\u017ce zajmie
    si\u0119 nimi lekarz. Zg\u0142asza si\u0119 oko\u0142o 80 os\u00f3b.
    Wracaj\u0105 do getta, gromadz\u0105 si\u0119 w pobli\u017cu mykwy
    \u2013 \u0142a\u017ani nad Prosn\u0105, czekaj\u0105 a\u017c do godziny policyjnej.
    Wieczorem Niemcy wskazuj\u0105 10 m\u0142odych \u017byd\u00f3w i zabieraj\u0105
    ich do mykwy. Tu maj\u0105 oni za zadanie prowadzi\u0107 ka\u017cdego
    ze starszych do przechodniej, niewielkiej sali. \u017bydzi wiedz\u0105, gdzie s\u0105 \u2013 tu zawsze rozbierali si\u0119 przed wej\u015bciem
    do rytualnego basenu. Ale tym razem si\u0119 nie rozbieraj\u0105.
    Ka\u017cdy z nich, pojedynczo, jest ustawiany ty\u0142em
    do niemieckiego \u017co\u0142nierza.
    Ten, bez ostrze\u017cenia, strzela ka\u017cdemu w potylic\u0119 z pistoletu spr\u0119\u017cynowego, takiego do uboju zwierz\u0105t.
    Dlaczego w ten spos\u00f3b? Bo szkoda naboj\u00f3w dla \u017byd\u00f3w,
    a poza tym nie ma huku, nie ma paniki, praca idzie sprawnie.
    Cia\u0142a wynoszone s\u0105 do s\u0105siedniego pomieszczenia,
    a stamt\u0105d na drabiniaste wozy.
    Tak m\u0142odzi ludzie towarzysz\u0105 w \u015bmierci starszych s\u0105siad\u00f3w, krewnych, bliskich.
    A potem id\u0105 za tymi wozami \u201edrog\u0105 krwi\u201d \u2013 bo kapie z woz\u00f3w na bruk miasta, a\u017c na cmentarz, gdzie oddaj\u0105 im ostatni\u0105 pos\u0142ug\u0119 i grzebi\u0105 we wcze\u015bniej przygotowanym, d\u0142ugim dole, cho\u0107 nie ma to nic wsp\u00f3lnego z rytualnymi obrz\u0119dami.
    Oko\u0142o 100 kolejnych, g\u0142\u00f3wnie m\u0142odszych rzemie\u015blnik\u00f3w, zostaje wys\u0142anych do getta w \u0141odzi. 
    Po 2 \u2013 3 dniach pod klasztor podje\u017cd\u017caj\u0105 samochody ci\u0119\u017carowe z plandekami. Upchni\u0119to na nie wszystkich znajduj\u0105cych si\u0119 tu jeszcze \u017byd\u00f3w \u2013 m\u0119\u017cczyzn, kobiety
    i dzieci.
    Szczelnie zakryte ci\u0119\u017car\u00f3wki odje\u017cd\u017caj\u0105 w stron\u0119 Wielunia. Jeden z takich samochod\u00f3w zatrzymuje si\u0119 na ulicy Warszawskiej, bo otwar\u0142a si\u0119 \u017ale zabezpieczona tylna klapa. Kilkana\u015bcie kobiet usi\u0142uje wykorzysta\u0107 sytuacj\u0119 i uciec,
    ale \u017candarmi dopadaj\u0105 je i wp\u0119dzaj\u0105 na samoch\u00f3d.
    Jeden stoi na g\u00f3rze z kijem i bije kobiety po g\u0142owach,
    aby przesuwa\u0142y si\u0119 na prz\u00f3d samochodu, a z ty\u0142u bito je,
    aby wchodzi\u0142y na g\u00f3r\u0119. Po zabezpieczeniu klap spuszczono plandek\u0119, cho\u0107 upa\u0142 jest niesamowity. 
    Tym sposobem oko\u0142o 18 \u2013 20 sierpnia 1942 w Wieruszowie
    nie ma ju\u017c \u017cywych \u017byd\u00f3w.
    Po ponad dw\u00f3ch godzinach transport doje\u017cd\u017ca do Kulmhof
    \u2013 Che\u0142mna nad Nerem.
    Ledwie \u017cywi ludzie jeszcze nie wiedz\u0105, co ich czeka.
    Po paru godzinach wi\u0119\u017aniowie z Sonderkommando wyci\u0105gaj\u0105 z innych ci\u0119\u017car\u00f3wek \u2013 ruchomych kom\u00f3r gazowych, martwe cia\u0142a tych, kt\u00f3rzy jeszcze wczoraj widzieli Prosn\u0119,
    czuli powiew wiatru od wieruszowskiego Rynku, tulili g\u0142odne, kochane dzieci.

    Ilu? 900, 1000 \u2013 nikt tego do ko\u0144ca nie wie.

    Dzi\u015b nieopodal Che\u0142mna \u2013 w Lesie Rzuchowskim, miejscu, gdzie grzebano najpierw cia\u0142a, p\u00f3\u017aniej prochy zagazowanych, stoi monument \u2013 pomnik pami\u0119ci. Na tzw. \u015acianie Pami\u0119ci
    s\u0105 upami\u0119tnieni tak\u017ce wieruszowscy \u017bydzi.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    Opracowa\u0142a Urszula Szot<\/p>\n\n\n\n

    \"\"
    Plan getta<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
    \"\"
    \u2013 Ko\u015bci\u00f3\u0142 i Klasztor Ojc\u00f3w Paulin\u00f3w, zamkni\u0119ty w czasie wojny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
    \"\"
    Ulica Zamkowa, wzd\u0142u\u017c kt\u00f3rej przebiega\u0142a granica getta<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
    \"\"
    Cmentarz \u017cydowski \u2013 zbiorowa mogi\u0142a zamordowanych w mykwie<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
    \"\"
    Transport \u017byd\u00f3w do obozu zag\u0142ady Kulmhof<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
    \"\"
    Trasa: Wierusz\u00f3w \u2013 Che\u0142mno nad Nerem<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
    \"\"
    Tablica upami\u0119tniaj\u0105ca wieruszowskich \u017byd\u00f3w na \u015acianie Pami\u0119ci w Lesie Rzuchowskim<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

    <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Opracowa\u0142a Urszula Szot<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-374","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-miejsca"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/374","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=374"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/374\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":436,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/374\/revisions\/436"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=374"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=374"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=374"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}