{"id":345,"date":"2026-04-20T08:30:09","date_gmt":"2026-04-20T08:30:09","guid":{"rendered":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/?p=345"},"modified":"2026-04-20T12:41:38","modified_gmt":"2026-04-20T12:41:38","slug":"mordechaj-szmul-zelkowicz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/2026\/04\/20\/mordechaj-szmul-zelkowicz\/","title":{"rendered":"Mordechaj Szmul Zelkowicz"},"content":{"rendered":"\n

Mordechaj Szmul Zelkowicz by\u0142 ostatnim przewodnicz\u0105cym gminy \u017cydowskiej w Wieruszowie. Gdziekolwiek si\u0119 pojawia\u0142,
czy to w sobot\u0119, gdy powolnym krokiem wychodzi\u0142 z synagogi, czy w dzie\u0144 powszedni, gdy, na przyk\u0142ad, w czasie \u017cniw pracowa\u0142 jak jeden z ch\u0142op\u00f3w, miejscowym kojarzy\u0142 si\u0119 z Boazem.
Tak w\u0142a\u015bnie musia\u0142 wygl\u0105da\u0107 Boaz \u2013 m\u00f3wili \u2013 przodek kr\u00f3la Dawida, bogaty rolnik w pobli\u017cu Betlejem. Jego postawa wyra\u017ca\u0142a m\u0105dro\u015b\u0107, si\u0142\u0119 wewn\u0119trzn\u0105 i zdecydowanie.
Zawsze te\u017c by\u0142 gotowy, by pom\u00f3c innym i traktowa\u0142 to jako oczywisto\u015b\u0107.

Urodzi\u0142 si\u0119 w 1886 w Wieruszowie jako syn Eliezera\u2013Lipmana
i Blumci z rodziny Kasriel\u00f3w, jednej z najstarszych w Wieruszowie. Jako m\u0142ody cz\u0142owiek studiowa\u0142 Tor\u0119 w jesziwie znanego
i cenionego wieruszowskiego rabina Szaula Zilbermana. Jednocze\u015bnie uczy\u0142 si\u0119 prowadzenia ksi\u0105g rachunkowych
\u2013 na lekcje chodzi\u0142 na Podzamcze (jeszcze wtedy po niemieckiej stronie). Praktyczne umiej\u0119tno\u015bci \u2013 opr\u00f3cz wiedzy religijnej \u2013 uwa\u017ca\u0142 za niezb\u0119dne. Zwyk\u0142 m\u00f3wi\u0107: \u201eJe\u017celi nauki Tory nie \u0142\u0105czy
si\u0119 z prac\u0105, to jest ona nieskuteczna\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Dlatego te\u017c szybko podj\u0105\u0142 prac\u0119 w firmie wujk\u00f3w \u2013 braci matki: Jakuba i Tobiasza Kasriel\u00f3w, kupc\u00f3w specjalizuj\u0105cych
si\u0119 w handlu zbo\u017cem i sk\u00f3rami. <\/p>\n\n\n\n

Gdy po\u015blubi\u0142 Le\u0119, c\u00f3rk\u0119 Icchaka Meira Gada, zosta\u0142 niezale\u017cnym przedsi\u0119biorc\u0105.   <\/p>\n\n\n\n

Swoj\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 widzia\u0142 jednak w Erec Izrael. Kupi\u0142 kawa\u0142ek ziemi, kt\u00f3r\u0105 sam uprawia\u0142, bo chcia\u0142 przygotowa\u0107 siebie i swoich najbli\u017cszych do emigracji, osiedlenia i pracy rolniczej w Ziemi Izraela. W 1929 roku kupi\u0142 tam nawet za du\u017ce pieni\u0105dze ziemi\u0119, kt\u00f3rej jednak nigdy nie zobaczy\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Opr\u00f3cz r\u00f3\u017cnych funkcji, jakie pe\u0142ni\u0142 na rzecz lokalnej spo\u0142eczno\u015bci, w 1935 roku zosta\u0142 dodatkowo przewodnicz\u0105cym Gminy \u017bydowskiej w Wieruszowie i pe\u0142ni\u0142 t\u0119 funkcj\u0119 do momentu wybuchu wojny. <\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c we wrze\u015bniu 1939 Niemcy pr\u00f3bowali zmusi\u0107 go do przewodniczenia Judenratowi, ale Zelkowicz zrezygnowa\u0142
z tego \u201ehonoru\u201d. Za kar\u0119 zosta\u0142 wys\u0142any \u2013 wraz z innymi \u017cydowskimi i polskimi osobisto\u015bciami z Wieruszowa i okolic
do obozu w Radogoszczu. Niemcy chcieli w ten spos\u00f3b \u201eoczy\u015bci\u0107\u201d miasto z jego ewentualnych przyw\u00f3dc\u00f3w \u2013 rabina, ksi\u0119\u017cy, urz\u0119dnik\u00f3w, os\u00f3b ciesz\u0105cych si\u0119 autorytetem w spo\u0142eczno\u015bci.
Po kilku miesi\u0105cach niekt\u00f3rzy z aresztowanych zostali wys\u0142ani
do Krakowa.<\/p>\n\n\n\n

Zelkowicz wr\u00f3ci\u0142 stamt\u0105d za\u0142amany i pobity. Kr\u00f3tko potem
z niewoli wr\u00f3ci\u0142 jego syn Josek (by\u0142 \u017co\u0142nierzem),
ale te\u017c niespodziewanie zmar\u0142a \u017cona (20.04.1940).<\/p>\n\n\n\n

W czasie likwidacji getta, ju\u017c z terenu klasztoru, napisa\u0142 list
do swego jedynego syna J\u00f3zefa, w kt\u00f3rym \u017cegna\u0142 si\u0119 z nim
na zawsze. Wcze\u015bniej po\u017cegna\u0142 si\u0119 te\u017c z matk\u0105 \u2013 77-letni\u0105
\u201ebabci\u0105 Blumci\u0105\u201d, kt\u00f3ra zdecydowa\u0142a si\u0119 wr\u00f3ci\u0107 do getta.
Zd\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 jeszcze dowiedzie\u0107, \u017ce zosta\u0142a zamordowana
w mykwie.<\/p>\n\n\n\n

Napisa\u0142, \u017ce modli si\u0119 za pok\u00f3j swoich dzieci, kt\u00f3re \u2013 jak \u015bwi\u0119cie wierzy\u0142 \u2013 przetrwaj\u0105 groz\u0119 zag\u0142ady. Zgin\u0105\u0142 zagazowany
w Che\u0142mnie.<\/p>\n\n\n\n

Dzieci Mordki Szmula Zelkowicza prze\u017cy\u0142y wojn\u0119. Najstarsza Tauba, lekarka, zaraz na pocz\u0105tku wojny wyjecha\u0142a do Francji, gdzie dzia\u0142a\u0142a w ruchu oporu.<\/p>\n\n\n\n

Fajga jeszcze w 1937 roku wyjecha\u0142a do Belgii, gdzie w czasie wojny ukrywa\u0142a si\u0119 w klasztorze. Priwa, krawcowa, wywieziona
z Wieruszowa do \u0142\u00f3dzkiego getta, prze\u017cy\u0142a marsz \u015bmierci
z Auschwitz. Josek Aron, z zawodu tkacz, najpierw \u2013 jako \u017co\u0142nierz \u2013 przebywa\u0142 w obozie jenieckim, p\u00f3\u017aniej w Auschwitz i Gross Rosen, gdzie doczeka\u0142 wyzwolenia w lutym 1945 roku. W lipcu 1945 roku wr\u00f3ci\u0142 do Wieruszowa. Zosta\u0142 zameldowany na
ul. Wroc\u0142awskiej 5, bo jego rodzinny dom by\u0142 spalony. Pracowa\u0142
za jedzenie dla miejscowego furmana. Niepewna sytuacja sprawi\u0142a, \u017ce na pocz\u0105tku 1946 roku zdecydowa\u0142 si\u0119 na wyjazd
do znajomych do Zdu\u0144skiej Woli. Dzia\u0142k\u0119 po rodzicach,
plac po spalonym domu (ok. 1200 m2<\/sup>), murowan\u0105 obor\u0119, ogr\u00f3d
i dwie dzia\u0142ki ziemi \u2013 sprzeda\u0142 miejscowym.
W 1949 roku wyjecha\u0142 do Izraela.<\/p>\n\n\n\n

W latach 1968-1970 nadzorowa\u0142 powstanie \u201eKsi\u0119gi pami\u0119ci\u201d
(Sefer yizkor) \u2013 je\u017adzi\u0142 do ludzi, zbiera\u0142 relacje i zdj\u0119cia, korespondowa\u0142, m.in. z dawnymi znajomymi z Wieruszowa.<\/p>\n\n\n\n

Zmar\u0142 21 sierpnia 1991 roku.<\/p>\n\n\n\n

Opracowa\u0142a Urszula Szot<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mordechaj Szmul Zelkowicz by\u0142 ostatnim przewodnicz\u0105cym gminy \u017cydowskiej w Wieruszowie. Gdziekolwiek si\u0119 pojawia\u0142,czy to w sobot\u0119, gdy powolnym krokiem wychodzi\u0142 z synagogi, czy w dzie\u0144 powszedni, gdy, na przyk\u0142ad, w czasie \u017cniw pracowa\u0142 jak jeden z ch\u0142op\u00f3w, miejscowym kojarzy\u0142 si\u0119 z Boazem.Tak w\u0142a\u015bnie musia\u0142 wygl\u0105da\u0107 Boaz \u2013 m\u00f3wili \u2013 przodek kr\u00f3la Dawida, bogaty rolnik w […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-345","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ludzie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/345","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=345"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/345\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":432,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/345\/revisions\/432"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=345"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=345"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=345"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}