{"id":322,"date":"2026-04-20T07:09:21","date_gmt":"2026-04-20T07:09:21","guid":{"rendered":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/?p=322"},"modified":"2026-04-20T12:40:35","modified_gmt":"2026-04-20T12:40:35","slug":"rabin-orenbach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/2026\/04\/20\/rabin-orenbach\/","title":{"rendered":"Rabin Orenbach"},"content":{"rendered":"\n

Abraham Mendel Orenbach urodzi\u0142 si\u0119 w Ko\u0144skich 19 stycznia
1871 roku. Jego rodzice to Ide Luzer Orenbach i Ma\u0142ka z domu Winer. Uczy\u0142 si\u0119 u miejscowego rabina i szybko zdoby\u0142 przydomek \u201egeniusz z Ko\u0144skich\u201d. Maj\u0105c 14 lat, za rad\u0105 swego dotychczasowego nauczyciela, wyjecha\u0142 do jesziwy rabina Abrahama z Sochaczewa, gdzie pog\u0142\u0119bia\u0142 swoj\u0105 wiedz\u0119.
Za jego te\u017c rad\u0105 o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Rikel \/ Rykl\u0105 Go\u0142d\u0105, c\u00f3rk\u0105 zamo\u017cnego rabina Josela z Okuszek (dzisiejsza Bia\u0142oru\u015b).

W 1887 roku przeprowadzi\u0142 si\u0119 do Wieruszowa na ul. Zamkow\u0105 1. Mimo rabinackiego wykszta\u0142cenia, nie pe\u0142ni\u0142 funkcji religijnych, ale da\u0142 si\u0119 pozna\u0107 jako sprawny i b\u0142yskotliwy kupiec.
Chcia\u0142 pokaza\u0107, \u017ce religijny ucze\u0144 jesziwy, chasyd,
zna si\u0119 te\u017c na handlu i \u017ce nie nale\u017cy do tych, kt\u00f3rzy tylko czego\u015b oczekuj\u0105, nie bior\u0105c spraw w swoje r\u0119ce.
Rozwi\u0105zania skomplikowanych spraw handlowych skutecznie szuka\u0142 w Talmudzie i w komentarzach do Tory.
Twierdzi\u0142: \u201e Je\u015bli nie zaczn\u0119 dnia od studiowania rozdzia\u0142u Tory,
to ca\u0142y dzie\u0144 interes mi nie idzie\u201d. By\u0142 lubiany przez mieszka\u0144c\u00f3w Wieruszowa, tak\u017ce nie-\u017byd\u00f3w, za swoje pogodne usposobienie
i sprawno\u015b\u0107 w interesach. Mimo nie najlepszej znajomo\u015bci j\u0119zyka polskiego i niemieckiego, by\u0142 partnerem w sp\u00f3\u0142kach \u017cydowskich
i polskich (np. z D\u0142ugaszewskim z Podzamcza i Rojewskim).
Kiedy w 1921 roku odszed\u0142 z Wieruszowa admor z Pilicy \u2013 cadyk Henoch Gad Justman, starsi gminy zaproponowali mu stanowisko rabina.<\/p>\n\n\n\n


Abraham Mendel Orenbach w wyborach by\u0142 jedynym kandydatem i zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 g\u0142os\u00f3w otrzyma\u0142 stanowisko wieruszowskiego rabina. Wyb\u00f3r z dnia 29.04.1923 roku zosta\u0142 zatwierdzony przez ministra Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego 30 lipca 1923 roku.
Kierowa\u0142 wsp\u00f3lnot\u0105 siln\u0105 r\u0119k\u0105, nikogo nie wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c.
Udziela\u0142 lekcji ch\u0142opcom o bystrych umys\u0142ach i studiowa\u0142 Tor\u0119. Cz\u0119sto, jako arbiter, stara\u0142 si\u0119 rozwi\u0105zywa\u0107 skomplikowane spory religijne, moralne, spo\u0142eczne i handlowe.
Przysz\u0142o mu dzia\u0142a\u0107 w bardzo trudnym okresie. Finansowo \u017cydowski Wierusz\u00f3w nigdy wcze\u015bniej nie by\u0142 w tak kiepskim po\u0142o\u017ceniu.<\/p>\n\n\n\n


Do miasta zacz\u0119\u0142a te\u017c dociera\u0107 fala antysemityzmu, gro\u017c\u0105c pogromami. Czynniki te, w po\u0142\u0105czeniu z negatywnymi skutkami pierwszej wojny \u015bwiatowej, doprowadzi\u0142y do za\u0142amania tradycyjnych element\u00f3w \u017cydowskiego dziedzictwa.
Rabin Abraham Mendel Orenbach pr\u00f3bowa\u0142 odbudowa\u0107 to,
co zniszczy\u0142 czas. Kilkakrotnie podejmowa\u0142 pr\u00f3by zorganizowania du\u017cej jesziwy, ale bezskutecznie. Pozosta\u0142 te\u017c bezstronny politycznie \u2013 nie anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 \u017cadnej partii.
Stara\u0142 si\u0119 zapobiega\u0107 wszelkim zagro\u017ceniom, g\u0142\u00f3wnie antysemickim, kt\u00f3re czyha\u0142y na wieruszowskich \u017byd\u00f3w ,
np. zbiera\u0142 pieni\u0105dze na \u0142ap\u00f3wki i utrzymywa\u0142 nieoficjalne kontakty z organami w\u0142adzy, by by\u0107 na bie\u017c\u0105co zorientowanym
w sytuacji.
W 1931 roku przyjecha\u0142 do Wieruszowa by\u0142y rabin miasta \u2013 admor z Pilicy Chenoch Gad Justman. Wsp\u00f3lnie z rabinem Orenbachem d\u0105\u017cyli do za\u0142o\u017cenia Sefsei Cadik \u2013 jesziwy ku czci Pinchasa Menachema Justmana. Po\u0142\u0105czone si\u0142y, wsparte autorytetem Admora, da\u0142y pozytywny efekt \u2013 powsta\u0142a dwuklasowa jesziwa,
w kt\u00f3rej uczy\u0142o si\u0119 oko\u0142o 70 student\u00f3w. Rabin Orenbach od czasu do czasu osobi\u015bcie egzaminowa\u0142 uczni\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n


W po\u0142owie kwietnia 1935 roku rabin zacz\u0105\u0142 powa\u017cnie chorowa\u0107. Umar\u0142 po oko\u0142o dw\u00f3ch miesi\u0105cach \u2013 w sobot\u0119 6 lipca 1935 roku. Na zorganizowany nast\u0119pnego dnia pogrzeb przybyli wszyscy okoliczni rabini i wielka rzesza ludzi.
Rabin Abraham Mendel Orenbach pozostawi\u0142 po sobie \u017con\u0119, utrzymuj\u0105c\u0105 si\u0119 odt\u0105d z renty od gminy \u017cydowskiej oraz sze\u015bcioro dzieci \u2013 czterech syn\u00f3w i dwie c\u00f3rki. Jego synowie \u2013 Micha\u0142 (kierownik banku i przedsi\u0119biorca wielu\u0144ski), Eleazar, Leib
i Symeon oraz zi\u0119ciowie \u2013 Jakub K\u0119pi\u0144ski z Praszki i Mosze Eliezer Kliger (ostatni formalny rabin Wieruszowa) to uczeni Tory, chasydzi i ludzie czynu. Wszyscy zostali zamordowani w czasie wojny.

Opracowa\u0142a Urszula Szot
<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Abraham Mendel Orenbach urodzi\u0142 si\u0119 w Ko\u0144skich 19 stycznia1871 roku. Jego rodzice to Ide Luzer Orenbach i Ma\u0142ka z domu Winer. Uczy\u0142 si\u0119 u miejscowego rabina i szybko zdoby\u0142 przydomek \u201egeniusz z Ko\u0144skich\u201d. Maj\u0105c 14 lat, za rad\u0105 swego dotychczasowego nauczyciela, wyjecha\u0142 do jesziwy rabina Abrahama z Sochaczewa, gdzie pog\u0142\u0119bia\u0142 swoj\u0105 wiedz\u0119.Za jego te\u017c rad\u0105 […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-322","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ludzie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/322","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=322"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/322\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":428,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/322\/revisions\/428"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=322"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=322"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=322"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}