Wierusz\u00f3w, lata 30. XX wieku\u2026 <\/p>\n\n\n\n
Kamienica nr 2 przy ul. Pocztowej (dzisiejsza ul. Mickiewicza) nale\u017cy do kupca galanteryjnego Szymona Pankowskiego.
Szymsie umiera w 1932, maj\u0105c 77 lat. Jego \u017cona Ita mieszka
z rodzin\u0105 c\u00f3rki i pomaga w opiece nad dzie\u0107mi. Sklep na parterze przejmuje zi\u0119\u0107 \u2013 Godel Szylit, m\u0105\u017c Frymety. Handluje tu bielizn\u0105
i ubraniami. <\/p>\n\n\n\n
Wieruszowski Rynek niemal codziennie rozbrzmiewa gwarem kupc\u00f3w, handlarzy i ich klient\u00f3w. Ale innego rodzaju ruch panuje tu \u2013 i w innych miejscach miasta \u2013 w ka\u017cdy pi\u0105tek po po\u0142udniu. Szczeg\u00f3lnie kobiety \u017cydowskie spiesz\u0105 si\u0119, aby zd\u0105\u017cy\u0107
ze wszystkim przed \u015bwi\u0119tem \u2013 jak tu m\u00f3wiono \u2013 Szabasu.
To \u015bwi\u0119to upami\u0119tniaj\u0105ce stworzenie \u015bwiata oraz wyprowadzenie Izraelit\u00f3w z Egiptu.<\/p>\n\n\n\n
To na g\u0142owach kobiet s\u0105 porz\u0105dki domowe i przygotowanie \u015bwi\u0105tecznych posi\u0142k\u00f3w, zanim na niebie uka\u017ce si\u0119 pierwsza gwiazda.<\/p>\n\n\n\n
Szczeg\u00f3lnie wa\u017cne s\u0105: cha\u0142ka (lekko solone dro\u017cd\u017cowe pieczywo pszenne), czulent (rodzaj wolno gotowanego gulaszu mi\u0119sno-warzywnego z fasol\u0105, kasz\u0105, cebul\u0105 i czosnkiem), ryba i s\u0142odko\u015bci (szczeg\u00f3lnie ro\u017cinkes mit mandeln \u2013 rodzynki z migda\u0142ami). <\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie \u2013 o takiej uczcie dla rodziny mog\u0142a my\u015ble\u0107 Frymeta, maj\u0105ca na to odpowiednie fundusze.<\/p>\n\n\n\n
U tych biedniejszych rzadko bywa czulent, a je\u017celi ju\u017c, to tylko
z kaszy i ziemniak\u00f3w. Cz\u0119sto jest to codzienna, najta\u0144sza i najbardziej syc\u0105ca \u2013 friszenzup, zupa z ziemniak\u00f3w, czasami
z jakim\u015b warzywem i kawa\u0142kiem ryby. Elementem \u015bwi\u0105tecznym
jest szabasowy kompot \u2013 ale nie z owoc\u00f3w, kt\u00f3rych \u2013 co prawda \u2013 nie brakuje, ale kt\u00f3re dla biednych s\u0105, mimo wszystko, luksusem. To jest wyj\u0105tkowy kompot z marchwi i kalarepy, o specyficznym, s\u0142odkawym zapachu i smaku \u2013 wspomina po latach Estera Piotrkowska. <\/p>\n\n\n\n
W pi\u0105tkowe popo\u0142udnie gor\u0105czkowy ruch panuje te\u017c w sklepach spo\u017cywczych, w kt\u00f3rych na ostatni\u0105 chwil\u0119 kupuje si\u0119 r\u00f3\u017cne artyku\u0142y, np. wino na kidusz czy s\u0142odkie wypieki prosto z pieca.
W ostatniej chwili przychodzi te\u017c wielu chrze\u015bcijan, poniewa\u017c
w Szabat \u017cydowskie sklepy b\u0119d\u0105 przecie\u017c zamkni\u0119te. <\/p>\n\n\n\n
Podrastaj\u0105ce dzieci zanosz\u0105 do najbli\u017cszej piekarni zabezpieczone i oznaczone nazwiskiem garnki, zostawiaj\u0105c
je w piecach czulentowych. Dlaczego? Bo w Szabat nie wolno
nic robi\u0107 \u2013 m.in. gotowa\u0107, ani nawet podgrzewa\u0107. W sobot\u0119 oko\u0142o po\u0142udnia odbior\u0105 te garnki z powrotem \u2013 z gor\u0105cym posi\u0142kiem.
A z piekarniami nie ma problemu \u2013 w samym Rynku s\u0105 trzy,
nie licz\u0105c polskiej piekarni Weso\u0142owskiego \u2013 na rogu z Pocztow\u0105. <\/p>\n\n\n\n
Na ulicach pojawiaj\u0105 si\u0119 szamesi \u2013 s\u0142udzy b\u00f3\u017cniczni, zwani
te\u017c szkolnikami, a w tym szczeg\u00f3lnym czasie, potocznie \u2013 szabaskleperami, ze specjalnymi, drewnianymi m\u0142otkami.
Id\u0105 od domu do domu, do \u017cydowskich sklep\u00f3w i warsztat\u00f3w,
i trzykrotnie uderzaj\u0105 w ka\u017cde drzwi. W ten spos\u00f3b ostrzegaj\u0105,
\u017ce zbli\u017ca si\u0119 \u015bwi\u0119to i nale\u017cy natychmiast ko\u0144czy\u0107 prac\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Pobo\u017cny Godel Szylit wr\u00f3ci\u0142 ju\u017c z \u0142a\u017ani. Frymeta \u2013 jego \u017cona, przygotowa\u0142a ju\u017c ze starszymi dziewczynkami od\u015bwi\u0119tny st\u00f3\u0142,
na kt\u00f3rym le\u017cy cha\u0142ka (symbolizuj\u0105ca mann\u0119 zsy\u0142an\u0105 Izraelitom na pustyni) i stoi koszerne wino \u2013 s\u0142odkie i czerwone. <\/p>\n\n\n\n
Za chwil\u0119 zapal\u0105 szabasowe \u015bwiece w ozdobnych lichtarzach \u2013 nieco wcze\u015bniej, \u017ceby \u2013 bro\u0144 Bo\u017ce, nie przegapi\u0107 zachodu s\u0142o\u0144ca. Zapalenie ich po zachodzie by\u0142oby zbezczeszczeniem Szabatu (dzi\u015b robi si\u0119 to zwyczajowo 18 minut przez zachodem s\u0142o\u0144ca). <\/p>\n\n\n\n
W ko\u0144cu nast\u0119puje przywitanie Szabatu. Frymeta, jako podpora \u017cydowskiego domu, przyjmuj\u0105c \u015bwiat\u0142o szabasowych \u015bwiec, odmawia b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, prosz\u0105c o zdrowie, bosk\u0105 opiek\u0119
na dzie\u0107mi i powodzenie w \u017cyciu.<\/p>\n\n\n\n
Nad kieliszkiem wina jej m\u0105\u017c Godel odmawia kidusz \u2013 b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo rozpoczynaj\u0105cego si\u0119 szabatu. Wszyscy spe\u0142niaj\u0105 \u015bwi\u0105teczny toast i teraz ju\u017c mo\u017cna zacz\u0105\u0107 je\u015b\u0107. <\/p>\n\n\n\n
Uczcie towarzysz\u0105 g\u0142o\u015bne \u015bpiewy szabatowych pie\u015bni, w letnie dni, przy otwartych oknach, s\u0142yszalne niemal we wszystkich zak\u0105tkach miasta. <\/p>\n\n\n\n
Po wieczerzy Godel, podobnie jak inni \u017bydzi, od\u015bwi\u0119tnie ubrany, idzie do synagogi \u2013 na Wroc\u0142awskiej. Nie zapomina \u2013 oczywi\u015bcie \u2013 o jarmu\u0142ce \/ kipie \/ mycce, czapeczce na czubku g\u0142owy.
W zasadzie nosi j\u0105 ca\u0142y czas, co jest wyrazem szacunku dla Boga, cho\u0107 nie jest obowi\u0105zkiem, ale nie mo\u017ce jej na pewno zabrakn\u0105\u0107 podczas modlitwy lub w synagodze. <\/p>\n\n\n\n
W sobot\u0119, do porannej modlitwy, Godel za\u0142o\u017cy filakterie \/ tefilin \u2013 s\u0105 to dwie ma\u0142e, czarne, sk\u00f3rzane i sze\u015bcienne pude\u0142ka \/ szkatu\u0142ki z doczepionymi rzemykami. W pude\u0142kach znajduj\u0105
si\u0119 zwitki pergaminu z cytatami z Tory. Jedn\u0105 zawi\u0105\u017ce na ramieniu, w kierunku serca, co ma symbolizowa\u0107 w\u0142adz\u0119 Boga,
a drug\u0105 \u2013 na czole, co oznacza oddanie Bogu i skupienie uwagi
na Jego woli.<\/p>\n\n\n\n
Religijni \u017bydzi \u2013 ortodoksi zwracaj\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na to, aby nie wykona\u0107 kt\u00f3rej\u015b z 39 prac zabronionych w Szabat.<\/p>\n\n\n\n
Skoro np. \u201enie wolno niczego nosi\u0107\u201d, opr\u00f3\u017cniaj\u0105 kieszenie,
a chusteczki zawi\u0105zuj\u0105 sobie wok\u00f3\u0142 szyi \u2013 staj\u0105 si\u0119 one
w ten spos\u00f3b cz\u0119\u015bci\u0105 ubioru, a nie dodatkowo \u201enoszon\u0105\u201d rzecz\u0105. Ta\u0142es, modlitewny szal, albo zak\u0142adaj\u0105 w domu, aby na modlitwy i\u015b\u0107 nie obarczonym \u017cadnymi rzeczami, albo ma\u0142e dzieci
nios\u0105 je, wraz ze \u015bwi\u0119tymi ksi\u0119gami, za starszymi. <\/p>\n\n\n\n
A w tym czasie m\u0142odzi, bardziej \u201enowocze\u015bni\u201d, wychodz\u0105
na spacery, spotykaj\u0105 si\u0119 ze znajomymi, mi\u0142o sp\u0119dzaj\u0105 czas. Podobnie wygl\u0105da sobota po porannych modlitwach. <\/p>\n\n\n\n
Je\u015bli trzeba jednak podgrza\u0107 jedzenie lub przyrz\u0105dzi\u0107 \u015bwi\u0105teczn\u0105 kaw\u0119 \u2013 polscy s\u0105siedzi przychodz\u0105 z pomoc\u0105 i rozpalaj\u0105 w piecu (niekiedy za drobn\u0105 op\u0142at\u0105). Ich przecie\u017c nie obowi\u0105zuj\u0105 szabasowe zakazy\u2026<\/p>\n\n\n\n
Opracowa\u0142a Urszula Szot<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Wierusz\u00f3w, lata 30. XX wieku\u2026 Kamienica nr 2 przy ul. Pocztowej (dzisiejsza ul. Mickiewicza) nale\u017cy do kupca galanteryjnego Szymona Pankowskiego.Szymsie umiera w 1932, maj\u0105c 77 lat. Jego \u017cona Ita mieszkaz rodzin\u0105 c\u00f3rki i pomaga w opiece nad dzie\u0107mi. Sklep na parterze przejmuje zi\u0119\u0107 \u2013 Godel Szylit, m\u0105\u017c Frymety. Handluje tu bielizn\u0105i ubraniami. Wieruszowski Rynek niemal […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-192","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kulinaria"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/192","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=192"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/192\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":570,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/192\/revisions\/570"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=192"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=192"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/historiezydow.wdkwieruszow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=192"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}